برپا مىشد ، حاكى از همين امر بود . اين وضعيت زمينه را براى برخى از اميران محلى ، كه داعيهء استقلال داشتند ، مساعد مىساخت تا از اطاعت عباسيان سر بر تافته و حكومتى مستقل برپا سازند و بدين‌گونه در همين زمان در گوشه و كنار سرزمين‌هاى اسلامى امارت‌ها و حكومت‌هاى خودمختارى شكل گرفتند كه خليفهء عباسى را اسما قبول داشته و يا اساسا به رسميت نمىشناختند . خلافت عباسى در دوران غيبت صغرى شش تن از عباسيان حكومت كردند كه نخستين آن‌ها احمد المعتمد ( خلافت 256 - 279 ق ) پسر متوكل عباسى بود كه امراى ترك‌نژاد دربارى پس از بر كنار كردن المهتدى ( خلافت 255 - 256 ق ) . او را به خلافت گماردند . مقرّ حكومت عباسيان تا پايان خلافت المعتمد ، هم‌چنان در شهر سامرا بود . او در طى مدت خلافتش دخالت چندانى در امور حكومتى نداشت ، بلكه اين اطرافيان او بودند كه با نفوذ و سلطهء خود به ادارهء حكومت مىپرداختند . المعتمد ، در ابتداى خلافتش كارهاى حكومتى را ميان پسرش المفوض ، كه ولىعهد او نيز بود و برادرش احمد الموفق ، تقسيم كرد و ادارهء نواحى غربى را به المفوض و سرزمين‌هاى شرقى را به الموفق سپرد ؛ اما به زودى احمد الموفق بر امور غلبه يافته و به تنهايى كارها را به دست گرفت ، به‌طورى كه حتى صدور فرمان‌هاى عزل و نصب وزيران و اميران و ديگر امور حكومتى و نظامى در اختيار او قرار گرفتند . « 1 » با اين حال امراى ترك‌نژاد دربارى هنوز نفوذ خود را در سپاه حفظ كرده بودند . در دوران نسبتا طولانى خلافت المعتمد ، حوادث مهمى روى داد ؛ در سال چهارم حكومت او ( 260 ق ) بود كه امام حسن عسكرى عليه السّلام از دنيا رفت و زمان غيبت آغاز گرديد . از ديگر وقايع دوران وى ، شورش سياه‌پوستان در جنوب

--> ( 1 ) . ر . ك : طبرى ، تاريخ طبرى ، ج 7 ، ص 524 .